Memurlarda kademe ilerlemesi ve derece yükselmesi

Memur maaşını belirleyen en temel unsurlardan biri, memurun bulunduğu derece ve kademedir. Kademe ilerlemesi her yıl neredeyse kendiliğinden işlerken, derece yükselmesi kadro ve süre şartlarına bağlıdır. Memuriyete hangi derece ve kademeden başlanacağı ise öğrenim durumuna göre kanunda belirlenmiştir. Bu rehberde 657 sayılı Devlet Memurları Kanununa göre kademe ve derece sisteminin nasıl işlediğini anlatıyoruz.

Kısaca

• Kademe, derece içinde görev ve sorumluluk artmadan aylıkta sağlanan ilerlemedir; şartları taşıyan memur yılda bir kademe ilerler (657 sayılı Kanun, md. 64).
• Derece yükselmesi için boş üst derece kadrosu, derecede en az 3 yıl ve 3. kademede 1 yıl ve kadro niteliklerine sahip olmak gerekir (md. 68/A).
• Giriş derecesi öğrenime göre değişir: lise 13/3, iki yıllık ön lisans 10/2, dört yıllık lisans 9/1 (md. 36).
• Lise mezunları genel olarak 3. dereceye, yükseköğrenim mezunları 1. dereceye kadar yükselebilir.
• Son sekiz yıl içinde disiplin cezası almayan memura, derece yükseltilmesinde dikkate alınmak üzere bir kademe ilerlemesi uygulanır (md. 64).
• Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası, ilerlemeyi 1 ila 3 yıl durdurur (md. 125/D).

Derece ve kademe nedir?

657 sayılı Kanunun 43. maddesindeki aylık gösterge tablosu 15 dereceden oluşur. 15. derece en düşük, 1. derece en yüksek derecedir. Her derecenin içinde kademeler bulunur: 4 ile 15. dereceler arasında 9 kademe, 3. derecede 8, 2. derecede 6 ve 1. derecede 4 kademe vardır. Her derece-kademe ikilisinin bir gösterge rakamı vardır; bu rakam memur aylık katsayısıyla çarpılarak aylık tutarına çevrilir. Maaşın diğer unsurları için memur maaşı nasıl hesaplanır rehberine, kendi tutarınız için memur maaşı hesaplama aracına bakabilirsiniz.

Kademe ilerlemesi nasıl işler?

Kademe ilerlemesi için iki şart aranır: memurun bulunduğu kademede en az bir yıl çalışmış olması ve bulunduğu derecede ilerleyebileceği bir kademenin bulunması. Bu şartları taşıyan memurlar, hak kazandıkları tarihten geçerli olmak üzere ve başkaca bir işleme gerek kalmaksızın bir ileri kademeye ilerlemiş sayılır (657 sayılı Kanun, md. 64).

Kademe ilerlemesine hak kazanamayan memurlar, kurumlarınca her ay alınan toplu onaylarla belirlenir. İlerlemeye hak kazanmadığı sonradan anlaşılanların ilerlemesi, ilerlemiş sayıldıkları tarihten geçerli olarak iptal edilir.

Kanun iki ek kademe imkânı da tanır:

• 72. madde uyarınca zorunlu olarak kalkınmada birinci derecede öncelikli yörelere sürekli görevle atanan memurlara, bu yörelerde fiilen geçirilen her iki yıl için bir kademe daha verilir. Yıllık izinde geçen süreler fiilen çalışılmış sayılır.
• Son sekiz yıl içinde hiç disiplin cezası almayan memura, aylık derecesinin yükseltilmesinde dikkate alınmak üzere bir kademe ilerlemesi uygulanır.

Derece yükselmesinin şartları

657 sayılı Kanunun 68. maddesinin (A) bendine göre derece yükselmesi için şunlar gerekir:

1. Üst derecelerden boş bir kadronun bulunması,
2. Derecesi içinde en az 3 yıl ve bu derecenin 3. kademesinde 1 yıl bulunmuş olmak,
3. Kadronun tahsis edildiği görev için öngörülen nitelikleri elde etmiş olmak.

Uygulamada en sık karşılaşılan sorun kadro eksikliğidir. Bu durumda 67. madde devreye girer: diğer şartları taşıdığı halde üst derecede kadro olmadığı için yükselemeyen memurun kazanılmış hak aylığı, öğrenim durumuna göre yükselebileceği dereceyi aşmamak şartıyla üst derecelere yükseltilir. Yani memur fiilen bulunduğu kadronun derecesinde kalsa bile maaşı ve emekliliğe esas derecesi ilerlemeye devam eder.

Öğrenime göre giriş ve yükselinebilecek dereceler

Memuriyete ilk atamada derece ve kademe, 657 sayılı Kanunun 36. maddesindeki "Ortak Hükümler" bölümünde yer alan tabloya göre belirlenir. Sık karşılaşılan öğrenim düzeyleri şöyledir:

Öğrenim durumu	Giriş derece/kademe	Yükselinebilecek derece
Lise	13/3	3. derece son kademe
Lise dengi mesleki veya teknik öğrenim	12/2	3. derece son kademe
2 yıllık yükseköğrenim (ön lisans)	10/2	1. derece son kademe
3 yıllık yükseköğrenim	10/3	1. derece son kademe
4 yıllık yükseköğrenim (lisans)	9/1	1. derece son kademe
5 yıllık yükseköğrenim	9/2	1. derece son kademe
6 yıllık yükseköğrenim	9/3	1. derece son kademe

Bazı meslek grupları (örneğin mühendis, mimar, tabip, diş tabibi, eczacı, veteriner hekim) giriş derecelerine bir derece ilave edilerek başlatılır. Memuriyet öncesinde veya sırasında yüksek lisans yapanlara bir kademe, meslekleriyle ilgili alanda doktora yapanlara ve tıpta uzmanlık belgesi alanlara bir derece yükselmesi uygulanır (md. 36, Ortak Hükümler A/9). Memur iken üst öğrenimi bitirenler de, emsallerinin ulaştığı derece ve kademeyi aşmamak kaydıyla, yeni öğrenimlerinin giriş derecesine göre yeniden değerlendirilir (A/12-d).

Askerlik ve önceki hizmetlerin sayılması

• Memur iken askere gidenler: Muvazzaf askerlikte geçen süre, askere ayrıldıkları sırada bulundukları derecede kademe ilerlemesi yapılarak değerlendirilir. Askerlik öncesi kademe ilerlemeleri ile askerlik süresi toplamının 3 yılı aşan kısmı, üst dereceye terfi edildiğinde o derecede kademe olarak değerlendirilir (md. 83).
• Askerlikten sonra memur olanlar: Adaylık esaslarına tabidir; muvazzaf askerlik süreleri asalet tasdikinden sonra kademe ilerlemesi ve derece yükselmesinde değerlendirilir (md. 84). Adaylık süreci için aday memurluk ve asalet tasdiki rehberine bakabilirsiniz.
• Sözleşmeli hizmetler: 657 sayılı Kanunun 4. maddesine göre sözleşmeli çalışıp memur kadrosuna geçenlerin bu süreleri, her yıl için bir kademe ve her üç yıl için bir derece hesabıyla değerlendirilir (md. 36, C/6). 7537 sayılı Kanunla Aralık 2024'te yapılan değişiklikle, 4/B kapsamında üç yılını doldurup memur kadrosuna atananların ve geçici 37, 41 ve 48. maddeler uyarınca kadroya geçenlerin sözleşmeli hizmetleri, son sekiz yılda disiplin cezası almayanlara verilen ek kademe (md. 64) bakımından da dikkate alınır (md. 4/B ve geçici md. 52).
• Meslekte geçen özel sektör süreleri: Teknik hizmetler ile sağlık ve yardımcı sağlık hizmetleri sınıfında, kamu kurumlarında geçen sürelerin tamamı ve diğer sürelerin 3/4'ü; avukatlık ve basın kartlı gazetecilik sürelerinin 3/4'ü hesaba katılır. Bu fıkralar kapsamında değerlendirilecek özel sektör süresi 12 yılı geçemez.
• Doğum sonrası aylıksız izin: 108. maddenin (B) fıkrasına göre kullanılan aylıksız izin süreleri de her yıl bir kademe, her üç yıl bir derece hesabıyla değerlendirilir (md. 36, C/8). Ayrıntılar memur ücretsiz izin rehberinde.

Kıdem aylığı ile ilişkisi

Kıdem aylığı derece ve kademeden ayrı bir maaş unsurudur. 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 1. maddesine göre memurlara her bir hizmet yılı için 20 gösterge rakamı karşılığı kıdem aylığı ödenir; 25 ve daha fazla hizmet yılını dolduranlar için gösterge 500 olarak uygulanır. Hizmet yılının tespitinde, kazanılmış hak aylığının hesabında değerlendirilen süreler esas alınır. Bu nedenle askerlik veya önceki hizmetlerin kazanılmış hak aylığında değerlendirilmesi kıdem aylığına da yansır.

Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasının etkisi

Kademe ilerlemesinin durdurulması, fiilin ağırlığına göre memurun bulunduğu kademede ilerlemesinin 1 ila 3 yıl durdurulmasıdır (657 sayılı Kanun, md. 125/D). Ceza süresince yıllık kademe ilerlemesi işlemez. Bu cezayı alanlar 10 yıl boyunca daire başkanı ve dengi ile daha üst kadrolara, bölge ve il teşkilatlarının en üst yönetici kadrolarına, düzenleyici ve denetleyici kurumların başkanlık ve üyeliklerine, vali ve büyükelçi kadrolarına atanamaz; aylıktan kesme cezasında bu süre 5 yıldır (md. 132). Herhangi bir disiplin cezası, son sekiz yılda ceza almayanlara tanınan ek kademe ilerlemesini de engeller. Adaylık süresinde bu cezayı alanların ise memuriyetle ilişiği kesilir (md. 56; 7573 sayılı Kanunla 2026'da yeniden düzenlendi, eski 57. madde yürürlükten kaldırıldı).

Sık sorulan sorular

Memur her yıl kademe ilerlemesi alır mı?

Bulunduğu kademede en az bir yıl çalışmış olması ve derecesinde ilerleyebileceği bir kademe bulunması halinde evet. Bu şartları taşıyan memur, hak kazandığı tarihten itibaren başka işleme gerek kalmadan bir ileri kademeye geçmiş sayılır (657 sayılı Kanun, md. 64).

Derece yükselmesi için kaç yıl gerekir?

Derecesi içinde en az 3 yıl ve bu derecenin 3. kademesinde en az 1 yıl bulunmak, üst derecede boş kadro olması ve kadronun gerektirdiği nitelikleri taşımak gerekir (657 sayılı Kanun, md. 68/A).

Üst derecede kadro yoksa ne olur?

Diğer şartları taşıyan ancak kadro olmadığı için derece yükselmesi yapamayan memurun kazanılmış hak aylığı, öğrenim durumuna göre yükselebileceği dereceyi aşmamak şartıyla üst derecelere yükseltilir (657 sayılı Kanun, md. 67).

Lise mezunu memur 1. dereceye yükselebilir mi?

Genel kurala göre lise mezunları en fazla 3. derecenin son kademesine yükselebilir. 657 sayılı Kanunun 36. maddesinde, öğrenim eksikliğini giderecek hizmet içi eğitim ve özel yükselme sınavı gibi istisnai yollar düzenlenmiştir.

Kademe ilerlemesinin durdurulması cezası ne kadar sürer?

Fiilin ağırlığına göre 1 ila 3 yıl sürer. Bu sürede memurun bulunduğu kademede ilerlemesi durur (657 sayılı Kanun, md. 125/D).

Askerlik süresi kademe ilerlemesinde sayılır mı?

Evet. Memur iken askere gidenlerin süreleri kademe ilerlemesi olarak değerlendirilir (md. 83). Askerlikten sonra memur olanların muvazzaf askerlik süreleri ise asalet tasdikinden sonra kademe ilerlemesi ve derece yükselmesinde değerlendirilir (md. 84).